Kerem
New member
arasında önemli bir iletişim farkı vardır.
İkinci cümlede konuşan kişi yalnızca filmin niteliğini bildirmiyor; kendi değerlendirmesini de iletiyor.
Benzer biçimde:
“Çocuk çok mutluydu.”
“Çocuk sevinçten havalara uçuyordu.”
Burada artık yalnızca yoğunluk değil, anlatım biçimi de değişmiştir.
Pekiştirmeler özellikle sosyal iletişimde bu nedenle işlevseldir. İnsanların “ne olduğunu” değil, “nasıl algıladığını” aktarmasına yardımcı olur.
Bu noktada kadınların daha duygusal, erkeklerin daha objektif olduğu gibi basit bir ayrım yapmak yerine, farklı sosyal çevrelerde yetişen bireylerin farklı iletişim normları geliştirebildiğini düşünmek daha açıklayıcıdır.
Pekiştirme ile ikileme aynı şey midir?
Forumlarda en çok karıştırılan konulardan biri de bu.
“Yemyeşil” ile “yeşil yeşil” aynı yapı değildir.
“Yemyeşil” sözcüğün yapısının değiştirilmesiyle oluşan bir pekiştirmedir.
“Yeşil yeşil” ise kelimenin tekrarına dayanan bir yapıdır.
Bununla birlikte ikilemeler de bağlama göre pekiştirme işlevi görebilir. Türkçede “güzel güzel”, “bol bol”, “tek tek” gibi tekrar yapıları farklı anlam ve görevler kazanabilir. TDK kaynaklarında ve akademik çalışmalarda da pekiştirme ile ikileme arasındaki ilişkinin ayrıca ele alındığını görüyoruz. DergiPark+1
“Dürüst mü dürüst” gibi yapılarda ise “mi” ile kurulan bir yoğunlaştırma söz konusudur. Buradaki yapı da “çok dürüst” ifadesinden daha konuşma dili ağırlıklı ve daha vurgulu bir etki yaratabilir.
Pekiştirmelerde neden “p” daha fazla karşımıza çıkıyor?
Bu konuda elimizde doğrudan veri bulunması oldukça ilginç. 190 katılımcıyla gerçekleştirilen araştırmada incelenen 21 sıfatın pekiştirilmesinde “p” ünsüzü en sık tercih edilen ünsüz olarak ortaya çıkmış. “r” ise en düşük kullanım sıklığına sahip olmuş. DergiPark
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, bunun “Türkçede her zaman p kullanılır” anlamına gelmemesi.
“Bembeyaz” dediğimizde “p” kullanmıyoruz.
“Yemyeşil” dediğimizde “m” veya “p” yerine “m” geliyor.
“Sapsarı” ve “simsiyah” örneklerinde “s” öne çıkıyor.
Yani kullanımın kelimeye özgü yönleri bulunuyor. Akademik çalışmaların bu konuyu hâlâ fonolojik ve biçimbilimsel kurallar açısından tartışıyor olması da bunun basit bir ezber kuralından daha karmaşık olduğunu gösteriyor. DergiPark
Pekiştirme yazımında en sık yapılan hatalar
Bence günlük internet kullanımında en sık görülen hata, pekiştirmeli kelimelerin ayrı yazılması.
Yanlış:
“mas mavi”
“bembeyaz”
“sapsarı” yerine “sap sarı”
Doğru kullanım:
“masmavi”
“bembeyaz”
“sapsarı”
TDK açık biçimde pekiştirmeli sıfat ve zarfların bitişik yazıldığını belirtiyor. Türk Dil Kurumu
Bir başka hata ise her kelimeyi kendi başımıza “yaratmaya” çalışmak. Örneğin kulağa doğal gelmeyen bir biçimi yalnızca “m, p, r, s kuralına uyuyor” diye doğru kabul etmek mümkün değil. Dilin yerleşik kullanımı ve sözlük kaynakları burada önem kazanıyor.
Benim açımdan asıl ilginç nokta: Pekiştirme yalnızca dil bilgisi değil, algı meselesi
Pekiştirmeli ifadeleri ilginç yapan şey, aynı bilgiyi farklı psikolojik yoğunluklarda aktarabilmemiz.
“Yağmur yağıyor.”
“Dışarıda bardaktan boşanırcasına yağmur yağıyor.”
İkinci ifade daha görsel ve daha yoğun.
“Çocuk çok küçüktü.”
“Çocuk ufacıktı.”
Burada da ikinci kullanım daha sıcak ve kişisel bir anlatım oluşturabiliyor.
Dolayısıyla pekiştirmeyi sadece “kelimeyi güçlendiren ek” şeklinde öğrenmek, konunun iletişim boyutunu gözden kaçırıyor. Konuşmacının amacı, bağlam, ilişki biçimi ve anlatılan olayın niteliği de seçilen ifadeyi etkiliyor.
Cinsiyet üzerinden yapılacak karşılaştırmalarda da aynı nokta önemli. Bir kişinin kadın veya erkek olması, onun otomatik olarak duygusal ya da objektif konuşacağını göstermez. Daha anlamlı karşılaştırma, hangi durumda hangi anlatım stratejisinin seçildiği üzerinden yapılabilir.
Örneğin bir kadın iş raporunda tamamen sayısal ve ölçülü bir dil kullanabilirken arkadaş grubunda “müthiş”, “aşırı güzel”, “bembeyaz” gibi yoğunlaştırılmış ifadeler kullanabilir. Aynı şekilde bir erkek teknik bir raporda ölçülebilir veriler sunarken arkadaşına “film mükemmeldi” diyebilir.
Burada değişen şey biyolojik cinsiyet değil, iletişim bağlamıdır.
Forum için asıl tartışma noktası
Benim merak ettiğim şu: Günlük konuşmalarımızda pekiştirmeli ifadeleri ne kadar bilinçli kullanıyoruz?
“Çok güzel” ile “müthiş güzel” arasında sizin için gerçekten anlam farkı var mı?
“Bembeyaz” dediğimizde gerçekten rengi mi tarif ediyoruz, yoksa aynı zamanda o görüntüden etkilendiğimizi de mi söylüyoruz?
Bir başka soru da şu: Sizce kadın ve erkeklerin pekiştirmeli ifadeleri kullanma biçimleri arasında gerçekten anlamlı bir fark var mı, yoksa bu fark daha çok yetişme tarzı, sosyal çevre, yaş, meslek ve iletişim ortamıyla mı açıklanabilir?
Bence özellikle son soru önemli. Çünkü “kadınlar duygusal, erkekler objektif” gibi kolay açıklamalar ilk bakışta kulağa mantıklı gelse de bireysel farklılıkları fazlasıyla siliyor. Dil kullanımındaki çeşitliliği açıklamak için cinsiyetten önce bağlama bakmak çok daha sağlam bir yöntem.
Üstelik elimizdeki dilbilim araştırmaları da pekiştirmenin kendisinin bile tek bir basit kuralla açıklanamadığını gösteriyor. 190 katılımcılı çalışmada birden fazla pekiştirilmiş biçimin bulunması ve “p” gibi bazı ünsüzlerin daha sık tercih edilmesi, Türkçedeki pekiştirme sisteminin hem düzenli hem de kullanım alışkanlıklarına açık bir yapıya sahip olduğunu düşündürüyor. DergiPark
Sonuç olarak “pekiştirmeli ifadeler nelerdir?” sorusunun cevabı yalnızca “bembeyaz, masmavi, sapsarı” listesinden ibaret değil. Pekiştirme; sözcüğün biçimini değiştirebilir, anlam yoğunluğunu artırabilir, konuşanın değerlendirmesini görünür hâle getirebilir ve metnin duygusal tonunu değiştirebilir. Bazen “çok” sözcüğünden daha doğal, bazen daha etkileyici, bazen de daha öznel bir anlatım sağlar.
Ve belki de Türkçenin güzelliği tam burada ortaya çıkıyor: Aynı gerçeği yalnızca bildirmekle kalmayıp, o gerçeğin bizde bıraktığı etkiyi de tek bir kelimenin içine sığdırabiliyoruz.
Kaynaklar
- Türk Dil Kurumu, Pekiştirmeli Sözlerin Yazılışı. Türk Dil Kurumu
- Türk Dil Kurumu, Bazı Kelime ve Eklerin Yazılışı – Pekiştirmeli Sözlerin Yazılışı. Yazım Kılavuzu
- Özçelik, Sadettin, “m, p, r, s Ünsüzleriyle Yapılan Pekiştirme ve Kuralları Üzerine”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten. DergiPark+1
- Koç, Ebru, “Türkçede Pekiştirme Sıfatlarına Eleştirisel Bir Bakış”, Ana Dili Eğitimi Dergisi, 2018. DergiPark
- Akyalçın, Necmi, “Pekiştirme Sözcükleri, Sıfat Tamlaması veya İkileme midir?”, Journal of Awareness. DergiPark
İkinci cümlede konuşan kişi yalnızca filmin niteliğini bildirmiyor; kendi değerlendirmesini de iletiyor.
Benzer biçimde:
“Çocuk çok mutluydu.”
“Çocuk sevinçten havalara uçuyordu.”
Burada artık yalnızca yoğunluk değil, anlatım biçimi de değişmiştir.
Pekiştirmeler özellikle sosyal iletişimde bu nedenle işlevseldir. İnsanların “ne olduğunu” değil, “nasıl algıladığını” aktarmasına yardımcı olur.
Bu noktada kadınların daha duygusal, erkeklerin daha objektif olduğu gibi basit bir ayrım yapmak yerine, farklı sosyal çevrelerde yetişen bireylerin farklı iletişim normları geliştirebildiğini düşünmek daha açıklayıcıdır.
Pekiştirme ile ikileme aynı şey midir?
Forumlarda en çok karıştırılan konulardan biri de bu.
“Yemyeşil” ile “yeşil yeşil” aynı yapı değildir.
“Yemyeşil” sözcüğün yapısının değiştirilmesiyle oluşan bir pekiştirmedir.
“Yeşil yeşil” ise kelimenin tekrarına dayanan bir yapıdır.
Bununla birlikte ikilemeler de bağlama göre pekiştirme işlevi görebilir. Türkçede “güzel güzel”, “bol bol”, “tek tek” gibi tekrar yapıları farklı anlam ve görevler kazanabilir. TDK kaynaklarında ve akademik çalışmalarda da pekiştirme ile ikileme arasındaki ilişkinin ayrıca ele alındığını görüyoruz. DergiPark+1
“Dürüst mü dürüst” gibi yapılarda ise “mi” ile kurulan bir yoğunlaştırma söz konusudur. Buradaki yapı da “çok dürüst” ifadesinden daha konuşma dili ağırlıklı ve daha vurgulu bir etki yaratabilir.
Pekiştirmelerde neden “p” daha fazla karşımıza çıkıyor?
Bu konuda elimizde doğrudan veri bulunması oldukça ilginç. 190 katılımcıyla gerçekleştirilen araştırmada incelenen 21 sıfatın pekiştirilmesinde “p” ünsüzü en sık tercih edilen ünsüz olarak ortaya çıkmış. “r” ise en düşük kullanım sıklığına sahip olmuş. DergiPark
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, bunun “Türkçede her zaman p kullanılır” anlamına gelmemesi.
“Bembeyaz” dediğimizde “p” kullanmıyoruz.
“Yemyeşil” dediğimizde “m” veya “p” yerine “m” geliyor.
“Sapsarı” ve “simsiyah” örneklerinde “s” öne çıkıyor.
Yani kullanımın kelimeye özgü yönleri bulunuyor. Akademik çalışmaların bu konuyu hâlâ fonolojik ve biçimbilimsel kurallar açısından tartışıyor olması da bunun basit bir ezber kuralından daha karmaşık olduğunu gösteriyor. DergiPark
Pekiştirme yazımında en sık yapılan hatalar
Bence günlük internet kullanımında en sık görülen hata, pekiştirmeli kelimelerin ayrı yazılması.
Yanlış:
“mas mavi”
“bembeyaz”
“sapsarı” yerine “sap sarı”
Doğru kullanım:
“masmavi”
“bembeyaz”
“sapsarı”
TDK açık biçimde pekiştirmeli sıfat ve zarfların bitişik yazıldığını belirtiyor. Türk Dil Kurumu
Bir başka hata ise her kelimeyi kendi başımıza “yaratmaya” çalışmak. Örneğin kulağa doğal gelmeyen bir biçimi yalnızca “m, p, r, s kuralına uyuyor” diye doğru kabul etmek mümkün değil. Dilin yerleşik kullanımı ve sözlük kaynakları burada önem kazanıyor.
Benim açımdan asıl ilginç nokta: Pekiştirme yalnızca dil bilgisi değil, algı meselesi
Pekiştirmeli ifadeleri ilginç yapan şey, aynı bilgiyi farklı psikolojik yoğunluklarda aktarabilmemiz.
“Yağmur yağıyor.”
“Dışarıda bardaktan boşanırcasına yağmur yağıyor.”
İkinci ifade daha görsel ve daha yoğun.
“Çocuk çok küçüktü.”
“Çocuk ufacıktı.”
Burada da ikinci kullanım daha sıcak ve kişisel bir anlatım oluşturabiliyor.
Dolayısıyla pekiştirmeyi sadece “kelimeyi güçlendiren ek” şeklinde öğrenmek, konunun iletişim boyutunu gözden kaçırıyor. Konuşmacının amacı, bağlam, ilişki biçimi ve anlatılan olayın niteliği de seçilen ifadeyi etkiliyor.
Cinsiyet üzerinden yapılacak karşılaştırmalarda da aynı nokta önemli. Bir kişinin kadın veya erkek olması, onun otomatik olarak duygusal ya da objektif konuşacağını göstermez. Daha anlamlı karşılaştırma, hangi durumda hangi anlatım stratejisinin seçildiği üzerinden yapılabilir.
Örneğin bir kadın iş raporunda tamamen sayısal ve ölçülü bir dil kullanabilirken arkadaş grubunda “müthiş”, “aşırı güzel”, “bembeyaz” gibi yoğunlaştırılmış ifadeler kullanabilir. Aynı şekilde bir erkek teknik bir raporda ölçülebilir veriler sunarken arkadaşına “film mükemmeldi” diyebilir.
Burada değişen şey biyolojik cinsiyet değil, iletişim bağlamıdır.
Forum için asıl tartışma noktası
Benim merak ettiğim şu: Günlük konuşmalarımızda pekiştirmeli ifadeleri ne kadar bilinçli kullanıyoruz?
“Çok güzel” ile “müthiş güzel” arasında sizin için gerçekten anlam farkı var mı?
“Bembeyaz” dediğimizde gerçekten rengi mi tarif ediyoruz, yoksa aynı zamanda o görüntüden etkilendiğimizi de mi söylüyoruz?
Bir başka soru da şu: Sizce kadın ve erkeklerin pekiştirmeli ifadeleri kullanma biçimleri arasında gerçekten anlamlı bir fark var mı, yoksa bu fark daha çok yetişme tarzı, sosyal çevre, yaş, meslek ve iletişim ortamıyla mı açıklanabilir?
Bence özellikle son soru önemli. Çünkü “kadınlar duygusal, erkekler objektif” gibi kolay açıklamalar ilk bakışta kulağa mantıklı gelse de bireysel farklılıkları fazlasıyla siliyor. Dil kullanımındaki çeşitliliği açıklamak için cinsiyetten önce bağlama bakmak çok daha sağlam bir yöntem.
Üstelik elimizdeki dilbilim araştırmaları da pekiştirmenin kendisinin bile tek bir basit kuralla açıklanamadığını gösteriyor. 190 katılımcılı çalışmada birden fazla pekiştirilmiş biçimin bulunması ve “p” gibi bazı ünsüzlerin daha sık tercih edilmesi, Türkçedeki pekiştirme sisteminin hem düzenli hem de kullanım alışkanlıklarına açık bir yapıya sahip olduğunu düşündürüyor. DergiPark
Sonuç olarak “pekiştirmeli ifadeler nelerdir?” sorusunun cevabı yalnızca “bembeyaz, masmavi, sapsarı” listesinden ibaret değil. Pekiştirme; sözcüğün biçimini değiştirebilir, anlam yoğunluğunu artırabilir, konuşanın değerlendirmesini görünür hâle getirebilir ve metnin duygusal tonunu değiştirebilir. Bazen “çok” sözcüğünden daha doğal, bazen daha etkileyici, bazen de daha öznel bir anlatım sağlar.
Ve belki de Türkçenin güzelliği tam burada ortaya çıkıyor: Aynı gerçeği yalnızca bildirmekle kalmayıp, o gerçeğin bizde bıraktığı etkiyi de tek bir kelimenin içine sığdırabiliyoruz.
Kaynaklar
- Türk Dil Kurumu, Pekiştirmeli Sözlerin Yazılışı. Türk Dil Kurumu
- Türk Dil Kurumu, Bazı Kelime ve Eklerin Yazılışı – Pekiştirmeli Sözlerin Yazılışı. Yazım Kılavuzu
- Özçelik, Sadettin, “m, p, r, s Ünsüzleriyle Yapılan Pekiştirme ve Kuralları Üzerine”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten. DergiPark+1
- Koç, Ebru, “Türkçede Pekiştirme Sıfatlarına Eleştirisel Bir Bakış”, Ana Dili Eğitimi Dergisi, 2018. DergiPark
- Akyalçın, Necmi, “Pekiştirme Sözcükleri, Sıfat Tamlaması veya İkileme midir?”, Journal of Awareness. DergiPark